Góralska chałupa, tradycyjna architektura Podhala, płazy i gont

Góralska chałupa, chałpa czy chata?

Przechadzając się po Zakopanem i okolicach, na pewno zwróciliście uwagę na charakterystyczną zabudowę drewnianych góralskich chałup. Te urocze budowle stanowią niezwykle cenne dziedzictwo kulturowe naszego regionu i warto przyjrzeć się im z bliska.

Konstrukcja wieńcowa i płazy

Każda góralska chałupa ma konstrukcję wieńcową zbudowaną z płazów. Płazy to przepołowione wzdłuż rdzenia belki z drzewa, zazwyczaj świerkowego. Kładzione były one jedna na drugiej, a w narożach chałupy, czyli na węgłach, łączono je na zamek, używając specjalnych nacięć.

Sama konstrukcja spoczywała na peckach, czyli płaskich kamieniach usadowionych w narożach budynku. Pierwotnie szczeliny między płazami wypełniano mchem pozyskanym z podmokłych terenów Podhala, jednak z czasem zaczęto wykorzystywać drewniane wióry zaplecione w sznury lub warkocze, tzw. wełniankę. Taki materiał stosuje się nawet dziś, jest on świetnym izolatorem.

Układ wnętrza i dwie izby

Bardzo charakterystyczne dla tradycyjnej chałupy góralskiej jest posadowienie dwóch zupełnie niezależnych izb na prawo i lewo od wejścia, rozdzielonych sienią.

Dach, gont i pazdury

Dachy chałup były dwuspadowe o konstrukcji więźby krokwiowej, pokryte gontem, czyli deseczkami drewnianymi o kształcie klina umożliwiającym wkładanie jednej w drugą. Góralski dach miał bardzo szeroką strzechę chroniącą płazy przed zamakaniem i umożliwiającą okrążenie domu suchą stopą.

Elementem ozdobnym dachu były pazdury, czyli drewniane pionowe ozdoby montowane na kalenicy dachu na jego skrajnych krokwiach. Najbardziej ozdobną częścią chałupy były jednak odrzwia i same drzwi, które nierzadko nabijano drewnianymi kołkami tworzącymi fantazyjne wzory.

Bogactwo zdobień pojawiało się jednak w środku chałupy, i o tym będzie kolejny post.

Orientacja chałupy, mądrość górali

Kończąc tę krótką opowieść o tradycyjnej góralskiej chałupie, warto zwrócić uwagę na jej orientację w przestrzeni. Domy zwrócone były oknami (często występującymi jedynie po jednej stronie) i swoją dłuższą osią w kierunku południowym, tak aby budynek był jak najlepiej nasłoneczniony. Szczególnie w czasie srogiej tatrzańskiej zimy miało to kolosalne znaczenie dla komfortu życia gospodarzy.